



Con estas palabras nos comunicaba Walter Kohan, profesor de filosofía en Río de Janeiro, la desaparición de un hombre que ha supuesto una revolución en la manera de concebir la educación por parte de muchas personas. Y añadía en su escueto mensaje: la filosofía y la infancia están tristes…
Hace unos pocos meses también fallecía de modo inesperado Ann Sharp, una mujer valerosa y llena de energía que, junto a Lipman, había contribuído a la creación y difusión de un programa educativo cuyas posibilidades estamos todavía lejos de valorar y poner en práctica suficientemente.
En su origen, el programa “Philosophy for Children” se proponía, ni más ni menos, que los niños hicieran filosofía desde las edades más tempranas, desarrollando en el aula, concebida como una comunidad de investigación, un amplio conjunto de habilidades de pensamiento. Para ello, un elemento muy importante era la puesta en práctica de recursos lógicos vinculados a la capacidad de argumentación. Ann Sharp puso un énfasis especial en un detalle muy importante para los propósitos del programa: no sólo se trataba de ayudar a los niños a desarrollar un pensamiento crítico y creativo, sino también cuidadoso. Como señala otra compañera, Carmen Loureiro, dentro del programa que Lipman y Sharp nos han legado, todo empezó a encajar: teoría y práctica; pensamiento, sentimiento y acción; texto y contexto; individuo y sociedad; biología y cultura; arte y filosofía…vida y muerte…
Desde sus orígenes, la filosofía aparece en occidente como un esfuerzo tenaz de los humanos por pensar por sí mismos, lejos del amparo de los dioses y las tradiciones. Lipman y Sharp han dado un paso valiente al incluir a los niños en este propósito: los niños son, como en pocos lugares, reconocidos con respeto dentro del currículo de Filosofía para Niños; sus ideas son valiosas, sus reflexiones son relevantes, sus preguntas son pertinentes…
En la literatura educativa es casi un lugar común considerar a los niños como pequeños filósofos, mentes curiosas que nos bombardean con innumerables interrogantes que los adultos no sabemos cómo afrontar…; sin embargo, en las propuestas educativas nunca se había tomado en serio esta característica infantil, nunca hasta que Lipman y Sharp nos invitaron a escuchar a los niños y a dialogar con ellos lejos de paternalismos adoctrinadores.
Un por qué de un niño incluye toda la historia de la filosofía, toda la ciencia y toda la poesía. Sólo hace falta desarrollar la sensibilidad necesaria para percibirlo y contar con las herramientas que nos puedan ayudar a sacar de ese por qué toda la riqueza que contiene. Lipman y Sharp han dado un paso enorme en esa dirección, y nos han señalado un camino que, una vez que se empieza a recorrer, transforma de modo definitivo la perspectiva de quien se pone en marcha. A riesgo de incurrir en una generalización inadecuada, creo que se puede decir que ninguno de los que nos hemos asomado al trabajo de Lipman y Sharp hemos podido hacer las cosas como las hacíamos antes.
Ahora, todas las personas que a lo largo del mundo nos hemos enriquecido con las propuestas de Lipman y Sharp, nos sentimos un poco huérfanas; pero, a la vez, nos sabemos “a hombros de gigantes” y contamos con un legado valioso que debemos seguir desplegando para hacer mejor el mundo en que queremos vivir. Que la obra y el ejemplo de Matthew Lipman y Ann Sharp nos den el coraje y la sabiduría necesarios.
Jesús Merino. Profesor de Filosofía del IES Armando Cotarelo. Vilagarcía de Arousa. Pontevedra. Miembro de la asociación "Centro de filosofía para nenas e nenos de Galicia".
"Pregunta Víctor ¿Qué nos ha dejado Lipman? Intentando responder me he sentido desbordada por un enorme manantial de gratitud que estoy segura nunca habrá de secarse. Lipman supuso para mí un vuelco personal y profesional tan significativo que después de casi veinte años aún sigo sorprendida y nutriendo cada uno de mis días con sus enseñanzas, en permanente diálogo con esa mente lúcida y brillante que a través de sus escritos nos ha retado a pensar, sentir y crear por nosotros mismos, pero siempre teniendo a la comunidad como telón, límite y condición de posibilidad de nuestra existencia como personas.
Desde que algunas de mis profesoras supieron rescatarme de una infancia difícil, he vivido con el compromiso de restituir, cuando menos, lo recibido. Dedicarme a la educación: un destino que no quise eludir. Pero un destino complejo. Nunca me conformé con lo acostumbrado. Amplié mis estudios porque no me sentía capaz de abordar la tarea con seguridad. Busqué y rebusqué en el baúl de las metodologías, probé y descarté incansablemente…con el regusto un poco amargo de tropezar a menudo con propuestas interesantes a las que siempre faltaba algo para que las piezas encajasen armónicamente. Hasta que el azar llevó mi desconcertada barca a las orillas de Lipman Y Sharp. Ellos fueron agua fresca para una sed profunda y antigua.
Desde ese momento todo empezó a encajar: teoría y práctica; pensamiento, sentimiento y acción; texto y contexto; individuo y sociedad; biología y cultura; arte y filosofía…vida y muerte…Por eso y por tantas otras cosas que se escapan de este pequeño espacio: gracias a los dos y gracias a la vida por haberme permitido el privilegio de conocer a fondo su pensamiento."
Carmen Loureiro. Profesora de lengua y educación para la ciudadanía. Psícóloga y miembro de la asociación " Centro de filosofía para nenas e nenos de Galicia"
2- UN CONTO : OSCAR
Plan de diálogo:
PACIENCIA (coxíns brandiños)
· Son os amigos pacientes como sofás que non se enfadan aínda que te tires encima? Pon exemplos.
· Teñen que ser perfectos os amigos e cumprir sempre os nosos desexos?
· Que sentes cando un amigo fai algo que non esperabas? Que fas?
SEGREDOS (esquinas secretas)
· Teñen que gardar os amigos os segredos que lles contamos? Por que?
· Gardar cousas é o mesmo que gardar palabras?
· Máis fácil ou máis difícil? Por que?
· E gardar sentimentos? Como se gardan? Onde se gardan? Por que?
PRESENZA (nunca se vai)
· Acompáñante os amigos cando estás alegre e alborotado?
· E cando estás triste e calado?
· E se estás furioso ou asustado?
AGASALLOS (agasallos de Nadal)
· É o mesmo regalar que intercambiar?
· É o mesmo dar que prestar?
· Que se espera que fagas en cada caso?
ALBOROTO (grita e chora sen parar)
· Algunha vez arrepentístesvos de dar algo e logo reclamástelo? Por que?
· Que pensades desta frase de Gianni Rodari: “as bágoas dun neno caprichoso pesan menos que o vento, pero as bágoas dun neno famento pesan máis que toda a Terra”
· Hai veces en que berramos e choramos por unha mala razón? Pon exemplos.
· Hai veces en que berramos e choramos por unha boa razón? Pon exemplos.
PALABRAS QUE DEFENDEN
· Óscar e Antón afrontan xuntos os conflitos e cando non poden, foxen xuntos. Adoita ocorrer isto cos amigos?
· Cando un amigo noso se mete nun problema, adoitamos desculpalo?
· Ás veces intentamos pasar a culpa a outro como fai Antón con Migeliño, o neno invisible e malvado?
· Hai ocasións en que non contamos “toda” a verdade para protexer a un amigo? Pon algún exemplo.
· É posible que ás veces esaxeremos o que nos fixeron e minimicemos o que fixemos nós para saír ben librados dun conflito? Facemos o mesmo cos amigos?
MOEDAS DE CHOCOLATE (compartir afeccións e gustos)
· Adoitas xogar aos mesmos xogos que os teus amigos? Pon exemplos.
· Adoitades compartir os xoguetes? Cales?
· A miúdo falades das comidas que máis vos gustan? E dos debuxos, as películas, os contos?...
· Falades tamén das cousas que non vos gustan?
· Agrádavos coñecer os gustos dos vosos amigos?
· Por que razón podería ser importante?
· Que outras cousas compartes cos amigos, ademais de palabras?
COUSAS BOAS QUE SAEN DE TI
Cando Antón cansa subindo unha costa, Óscar empúxao; cando nadan na praia non se afasta da beira, aínda que el xa sabe nadar, por non deixalo só; comparten portería e nas carreiras déixalle gañar...
Dalgún xeito, Óscar ponse no lugar do seu amigo.
Aínda que a un nivel precario, debido ao seu momento de “desenvolvemento moral”, Óscar practica a empatía con ANTÓN e parece que pensa que “ser amigo” implica que ten que haber cousas boas que saen de ti.
A EMPATÍA -Plan de diálogo:
· Cando intentas facer algo por primeira vez e non che sae. Como te sentes?
· Se o teu amigo/a se sobe á bici e cada vez que intenta manterse en equilibrio cae, como cres que se sente?
· A “profe” felicitoute porque fixeches moi ben un debuxo. Como te sentes?
· Á túa amiga danlle unha medalla por gañar unha carreira na festa de fin de curso. Como cres que se sente?
· A túa amiga intenta flotar na piscina, pero non o consegue. Uns nenos que a observan, búrlanse dela. Como cres que se sente? Como te sentirías ti?
· Mórreche a túa mascota preferida, unha tartaruga preciosa. Como te sentes?
· Á túa amiga desapareceulle a súa gatiña. Como cres que se sente?
· O teu irmán pequeno rompeuche un xoguete “á mantenta”. Como te sentes?
· Ao teu amigo puxéronlle “á mantenta” cola de pegar na mochila. Como cres que se sente?
· Que é máis doado, pensar como se pode sentir o teu amigo/a ou unha persoa que che importa menos?
· Por que unhas persoas nos importan máis e outras menos?
· Por que nos importan tanto os amigos?
E COUSAS BOAS QUE SAEN DEL
Parece que Óscar pensa que nisto das “boas accións” debe haber unha certa reciprocidade cando se trata de amigos.
Recoñece e agradece as cousas que Antón fai por el:
- Rirse para contaxialo e quitarlle as ganas de chorar.
- Ir rescatalo cando está castigado.
- Levarlle contos, xoguetes, pedras, paus e algún animaliño despistado...cando está maliño.
- Estar “aí” tanto se está triste coma se está contento?
Plan de diálogo:
- Imos pensar entre todos nas cousas que os amigos fan por nós. Poñamos exemplos.
- Que fan os nosos amigos cando estamos tristes?
- Que fan os nosos amigos cando estamos enfadados?
- Que fan os nosos amigos cando estamos avergoñados?
- Que fan os nosos amigos cando estamos alegres?
- Que fan os nosos amigos cando temos un problema?
- Que fan os nosos amigos cando nos ven facer algo malo?
-el é o encargado de buscar, coa axuda de Internet, un pai e unha nai para Antón... -tráelle a súa comida e os seus xoguetes preferidos e...
el vaise converter no fío condutor desta andaina que iniciamos con Antón, Óscar, María, Salvatore e Lara, compañeiros de infantil e “coleguiñas” nesta aventura compartida de pensar, sentir e facer.
1- ANTÓN E A AFINACIÓN PERCEPTIVA
· Con cada conto, o gnomo de Faxilde deixaralles unha cestiña con agasallos que se fará aparecer de xeito misterioso ( Debaixo dunha árbore, a través dalgún membro do persoal do centro, por correo…)
· Os agasallos do gnomo serán extraídos do cesto por varios nenos que, cos ollos tapados, terán que describir o que están tocando, utilizando o vocabulario que nun principio a profesora ofertará en forma de alternativa:
- Duro ou brando?
- Grande ou pequeno?
- Pesado ou lixeiro?
- Suave ou áspero?
- Liso ou rugoso?...
Ao final tratarán de adiviñar de que se trata.
· É desexable que traballen con todos os sentidos para ir afinándoos como instrumentos crave para a toma de información.
· Nesta liña aproveitaremos o factor sorpresa como motivación para a implicación na tarefa e presentaremos estímulos variados para que poidan traballar todas as sensacións: olfactivas, gustativas, auditivas, táctiles e visuais.
· No primeiro conto o gnomo traeralles: trompos, muíños de vento, tomates maduros,castañas, noces, mazás e por suposto, diversos tipos de caleidoscopios.
REGRAS PARA O DIÁLOGO E A AVALIACIÓN FINAL
· Levar o control de a quen se debe pasar a mascota que da a palabra (Un gnomo de peluche).
· Recordar, levantando unha man ,que é preciso pedir a palabra (poderíase encher unha luva vermella con esponxa ou algodón no que logo se introduciría un pau para que puidesen amosala con facilidade)
· Levantar unha orella de gnomo para recordar que é preciso escoitar
· Mostrar a “zapatilla laranxa de Antón chea de nube branca sen choiva” para recordar que hai que ser delicado no trato, para evitar ferir aos demais.
· Utilizar a imaxe dunha bombilla apagada para simbolizar que non o vemos claro e dunha bombilla acesa para simbolizar que por fin se fixo a luz.
· Utilizar a imaxe dun faro cun foco de luz ben potente para simbolizar que é preciso focalizar a atención na tarefa que nese momento nos propoñemos.
· Presentar un anaquiño de rede para recordar que debemos tecer o noso pensamento co dos demais.
Teníamos a Antón en plena plasticidad expansiva, teníamos el lugar: el bosque y el cole de Faxilde; teníamos los compañeros de diálogos: los amigos de Antón, y teníamos un personaje que le traía comida y regalos, que vivía en el bosque que está pegado a nuestra casa y que era muy importante en nuestra vida: Manoel de Oliveira, el honorable gnomo de Faxilde. Incluso guardábamos el trofeo que le había regalado por dormir sólo, y los gorros de invierno de sus diminutos hijos, que nos había dejado en custodia cuando en verano se fue de vacaciones. Así que sólo tuve que cogerlo todo, secuenciarlo, pedir fotos, revistas, telas, y un sinfín de materiales y anécdotas a mamás, papás, amigos, amigas y abuelas y convertir todo ello en narración a través de la imagen y la palabra."
La sala de exposiciones del auditorio de Vilagarcía se convirtió durante 22 días en la ventana por donde colarnos a este paracosmos . A través de este espacio pudimos verlo, tocarlo, olerlo, sentirlo, volverlo a a sentir y a volverlo a mir...oscopiar . Carmen Loureiro, Nita Rivas, Lidia Gomez y Jesús Merino condujeron las sesiones para profes, padres y niños. pero esto merece otras entradas.
